w Islandii funkcjonują elementy demokracji bezpośredniej.
Najważniejsze przykłady to:
- Referendum w sprawie ustawy po odmowie jej zatwierdzenia przez prezydenta. Zgodnie z art. 26 konstytucji obywatele mogą w takim głosowaniu odrzucić ustawę przyjętą przez parlament. Mechanizm zastosowano w latach 2010 i 2011 w sprawie Icesave, dotyczącej zasad spłaty zobowiązań związanych z upadkiem banku.
- Referenda konsultacyjne. W 2012 roku obywatele głosowali nad propozycjami zmian konstytucyjnych przygotowanymi przez Radę Konstytucyjną. Było to głosowanie doradcze — nie oznaczało samo w sobie uchwalenia nowej konstytucji.
- Bezpośrednie decydowanie o części wydatków lokalnych. W Reykjavíku program „Moja dzielnica” pozwala mieszkańcom zgłaszać projekty, a następnie wybierać je w głosowaniu. To forma budżetu obywatelskiego.
Różnica względem Szwajcarii dotyczy przede wszystkim samodzielności obywateli: islandzka konstytucja nie daje im ogólnego prawa do wymuszenia ogólnokrajowego referendum przez samo zebranie odpowiedniej liczby podpisów. Na poziomie państwa uruchomienie głosowania zależy więc w większym stopniu od organów władzy.
w USA demokracja bezpośrednia działa jako uzupełnienie władz przedstawicielskich: obywatele mogą sami proponować prawo, odrzucać ustawy, a w części stanów także odwoływać wybranych urzędników przed końcem kadencji. Zakres tych uprawnień różni się między stanami.
Stany w których obywatele mogą inicjować głosowania nad prawem:
tabela dotyczy mechanizmów na poziomie całego stanu
| Uprawnienia obywateli | Stany |
|---|---|
| Inicjowanie ustaw, zmian konstytucji stanowej oraz referendum przeciw ustawie | Arizona, Arkansas, Kalifornia, Kolorado, Massachusetts, Michigan, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, Dakota Północna, Ohio, Oklahoma, Oregon, Dakota Południowa |
| Inicjowanie ustaw i referendum przeciw ustawie, ale bez obywatelskiej inicjatywy konstytucyjnej | Alaska, Idaho, Maine, Utah, Waszyngton, Wyoming |
| Inicjowanie zmian konstytucji, ale bez obywatelskiej inicjatywy zwykłej ustawy i referendum przeciw ustawie | Floryda, Illinois — w Illinois zakres jest bardzo wąski: dotyczy struktury i procedur parlamentu stanowego |
| Referendum przeciw ustawie, ale bez inicjowania nowych ustaw lub zmian konstytucji | Maryland, Nowy Meksyk |
Zestawienie obejmuje 25 stanów z działającymi mechanizmami. W wykazach często pojawia się liczba 26, ponieważ uwzględniają Mississippi, gdzie procedura inicjatywy obywatelskiej została zablokowana wyrokiem z 2021 roku i według informacji z maja 2026 roku nadal nie została przywrócona.
Na jakich zasadach to działa:
- Inicjatywa obywatelska — obywatele proponują prawo.
Przygotowują projekt i zbierają wymaganą liczbę podpisów. Po sprawdzeniu warunków projekt trafia do głosowania albo najpierw do parlamentu stanowego. Ten drugi wariant nazywa się inicjatywą pośrednią; dalsza droga do głosowania zależy od przepisów danego stanu. - Referendum obywatelskie — obywatele kwestionują ustawę.
W określonym terminie zbierają podpisy pod żądaniem poddania uchwalonej ustawy głosowaniu. Wyborcy decydują o jej utrzymaniu lub odrzuceniu. Nie wszystkie rodzaje ustaw podlegają tej procedurze. - Warunki przyjęcia propozycji zależą od stanu.
Różnią się terminy, wymagania dotyczące podpisów i większości głosów. Nie należy zakładać, że wszędzie wystarczy zwykłe „ponad 50%”.
Konkretny przykład: Kalifornia
| Działanie | Wymagana liczba podpisów | Termin zbierania |
|---|---|---|
| Obywatelski projekt ustawy | 546 651 — równowartość 5% głosów oddanych w ostatnich wyborach gubernatora | 180 dni |
| Obywatelska zmiana konstytucji | 874 641 — równowartość 8% tych głosów | 180 dni |
| Referendum przeciw uchwalonej ustawie | 546 651 | Zasadniczo 90 dni od uchwalenia ustawy |
To progi obowiązujące w cyklu wyborczym 2026. Procenty odnoszą się do głosów oddanych w wyborach gubernatora, a nie do liczby wszystkich mieszkańców.
Gdzie można odwoływać przedstawicieli przed końcem kadencji?
Procedura recall dotycząca przynajmniej części wybieralnych urzędów stanowych istnieje w 19 stanach:
Alaska, Arizona, Kalifornia, Kolorado, Georgia, Idaho, Illinois, Kansas, Luizjana, Michigan, Minnesota, Montana, Nevada, New Jersey, Dakota Północna, Oregon, Rhode Island, Waszyngton i Wisconsin.
Obywatele zbierają podpisy, a po ich weryfikacji odbywa się głosowanie. Zakres odwoływanych stanowisk jest różny — np. w Illinois na poziomie stanowym dotyczy to gubernatora i wymaga również poparcia części parlamentarzystów. Niektóre stany wymagają wskazania określonych naruszeń obowiązków; inne dopuszczają powody polityczne. To realna możliwość zakończenia mandatu przed upływem kadencji: w Kalifornii w 2003 roku wyborcy odwołali gubernatora Graya Davisa.
w Kanadzie występują elementy demokracji bezpośredniej, przede wszystkim na poziomie prowincji. Kanada pozostaje demokracją parlamentarną, a zakres bezpośrednich uprawnień obywateli zależy od miejsca zamieszkania.
| Poziom / prowincja | Jakie mechanizmy funkcjonują? |
|---|---|
| Cała Kanada | Referenda zarządzane przez władze. Obecna federalna ustawa referendalna dotyczy spraw konstytucyjnych; nie przewiduje wymuszenia referendum przez zebranie podpisów obywateli. |
| Kolumbia Brytyjska | Inicjatywa obywatelska dotycząca prawa prowincji oraz możliwość odwołania deputowanego do parlamentu prowincji przed końcem kadencji. |
| Alberta | Inicjatywy obywatelskie dotyczące ustaw, polityki publicznej i spraw konstytucyjnych oraz procedura odwoływania deputowanych. |
| Quebec | Referenda w ważnych sprawach prowincji. Najbardziej znane dotyczyły jej przyszłości ustrojowej w latach 1980 i 1995. |
Podstawy tych rozwiązań opisują: federalna ustawa referendalna, Elections BC, Elections Alberta i Elections Canada.
Szczególnie ciekawa jest Kolumbia Brytyjska:
- Inicjatywa obywatelska: wymaga zebrania w ciągu 90 dni podpisów co najmniej 10% zarejestrowanych wyborców w każdym okręgu wyborczym prowincji. Skuteczna inicjatywa trafia do komisji parlamentarnej, która może skierować projekt do parlamentu albo do głosowania obywatelskiego. Sam sukces zbiórki nie oznacza uchwalenia ustawy.
- Odwołanie deputowanego: zebranie w ciągu 60 dni podpisów co najmniej 40% wyborców uprawnionych do podpisania petycji powoduje — po pozytywnej weryfikacji — utratę mandatu i wybory uzupełniające. Nie trzeba organizować osobnego referendum nad odwołaniem.
W Albercie inicjatywa może prowadzić do przedstawienia propozycji parlamentowi prowincji lub przeprowadzenia referendum konstytucyjnego. To również rzeczywiste narzędzie obywatelskie, ale nie każda inicjatywa kończy się bezpośrednim głosowaniem nad ustawą.
Na poziomie całej Kanady referenda są natomiast wyjątkowe: odbyły się w 1898 roku w sprawie prohibicji, 1942 roku w sprawie poboru wojskowego i 1992 roku w sprawie porozumienia konstytucyjnego z Charlottetown.
Liechtenstein — inicjatywy obywatelskie i kontrola ustaw, ale z uprawnieniami księcia
Obywatele mogą zgłaszać własne propozycje:
- 1000 uprawnionych wyborców może poprzeć inicjatywę ustawodawczą.
- 1500 wyborców może poprzeć inicjatywę zmiany konstytucji.
- Podpisy zbiera się w ciągu 6 tygodni. Inicjatywy mogą też wychodzić od gmin.
Obywatele mogą również zażądać referendum nad uchwaloną przez parlament ustawą nieuznaną za pilną. Wymagane jest 1000 podpisów lub poparcie 3 gmin; przy zmianach konstytucyjnych — 1500 podpisów lub 4 gmin. Referenda mogą dotyczyć również określonych wydatków publicznych.
Istotne ograniczenie: przyjęcie ustawy wymaga także zatwierdzenia przez księcia. Może on odmówić nawet wtedy, gdy propozycja uzyskała poparcie w referendum. To połączenie demokracji bezpośredniej, parlamentaryzmu i monarchii.
Włochy — przede wszystkim możliwość uchylania ustaw
Najważniejszy mechanizm to referendum abrogacyjne, czyli uchylające ustawę w całości albo części.
- Może go zażądać 500 000 wyborców lub 5 rad regionalnych.
- Głosowanie jest skuteczne, gdy uczestniczy w nim więcej niż połowa uprawnionych, a za uchyleniem opowie się większość ważnie głosujących.
- Wyłączone są m.in. ustawy podatkowe i budżetowe, amnestia, ułaskawienie oraz upoważnienia do ratyfikacji umów międzynarodowych.
Obywatele mogą więc doprowadzić do usunięcia prawa przyjętego przez parlament. Konstytucja Włoch, art. 75.
Osobno działa referendum konstytucyjne. Jeżeli zmiana konstytucji nie uzyskała w drugim głosowaniu większości dwóch trzecich w każdej izbie, referendum może zażądać m.in. 500 000 wyborców, w ciągu 3 miesięcy od publikacji. Tutaj nie ma progu frekwencji — rozstrzyga większość ważnych głosów. Konstytucja Włoch, art. 138.
Urugwaj — obywatelskie referendum przeciw ustawom i inicjowanie zmian konstytucji
Obywatele dysponują dwoma szczególnie silnymi narzędziami:
- Referendum przeciw ustawie: poparcie 25% uprawnionych wyborców, zgromadzone w ciągu roku od promulgacji ustawy, pozwala uruchomić procedurę jej poddania referendum. Wyłączone są ustawy ustanawiające podatki oraz sprawy zastrzeżone dla inicjatywy władzy wykonawczej. Konstytucja Urugwaju, art. 79.
- Obywatelska zmiana konstytucji: 10% zarejestrowanych obywateli może przedstawić gotowy projekt, który następnie podlega głosowaniu powszechnemu. Parlament może przedstawić równolegle własny projekt alternatywny. Przy tej ścieżce za zmianą musi opowiedzieć się więcej niż połowa uczestniczących w wyborach, a głosy „za” muszą stanowić co najmniej 35% wszystkich zarejestrowanych wyborców. Konstytucja Urugwaju, art. 331.
To oznacza, że obywatele mogą samodzielnie uruchomić zmianę konstytucji, nawet bez poparcia większości parlamentarnej, jeżeli spełnią wymagania procedury.
Irlandia — obywatele mają ostatnie słowo przy każdej zmianie konstytucji
W Irlandii żadna zmiana konstytucji nie może wejść w życie bez referendum.
- Projekt przechodzi najpierw procedurę parlamentarną.
- Następnie obywatele głosują „za” lub „przeciw”.
- Wystarcza większość głosów oddanych na daną odpowiedź — nie ma minimalnej frekwencji.
- Odrzucenie projektu oznacza, że konstytucja pozostaje w tym zakresie bez zmian. Irlandzka Komisja Wyborcza, konstytucja, art. 46–47.
Obywatele nie mają jednak ogólnego prawa do wymuszenia referendum przez zbiórkę podpisów. Kontrolują ostateczną decyzję, ale uruchomienie zmiany konstytucji należy do parlamentu. Konstytucja przewiduje też szczególną procedurę referendum nad zwykłą ustawą, zależną od parlamentarzystów i prezydenta. Konstytucja Irlandii, art. 27.
| Państwo | Najważniejsza rola obywateli |
|---|---|
| Szwajcaria | Inicjowanie zmian konstytucji, żądanie referendów nad ustawami oraz obowiązkowe zatwierdzanie zmian konstytucji. Bezpośrednie decydowanie działa na poziomie federacji, kantonów i gmin. |
| Liechtenstein | Proponowanie prawa i żądanie referendów, przy zachowaniu prawa księcia do odmowy zatwierdzenia ustawy. |
| Włochy | Uchylanie ustaw w referendach obywatelskich i kontrola części zmian konstytucyjnych. |
| Urugwaj | Inicjowanie zmian konstytucji oraz referendów przeciw uchwalonym ustawom. |
| Irlandia | Obowiązkowe zatwierdzanie lub odrzucanie każdej zmiany konstytucji; bez ogólnego prawa obywateli do wymuszenia referendum podpisami. |
| USA | W części stanów i samorządów: inicjowanie prawa, odrzucanie ustaw i odwoływanie wybranych urzędników przed końcem kadencji. Zakres zależy od stanu; mechanizmy te nie działają na poziomie federalnym. |
| Islandia | Rozstrzyganie o ustawach po odmowie ich zatwierdzenia przez prezydenta, udział w referendach konsultacyjnych oraz wybór projektów lokalnych. Brak ogólnego prawa do wymuszenia referendum ogólnokrajowego podpisami. |
| Kanada | Udział w referendach federalnych i prowincjonalnych; w Kolumbii Brytyjskiej i Albercie również inicjatywy obywatelskie i odwoływanie deputowanych prowincjonalnych. Uprawnienia zależą od prowincji. |
Koreus i myPolacy